---

Rakibolantsoa iainana:
tonga soa!

Fiavian'ny teny, haisoratra, fitsim-pitenenana

Ry mpamaky hajaina, na Gasy na namana,
Tonga soa amin’ity tranonkala ity!

Ny Rakibolantsoa iainana dia liana amin’ny etimolojia, ny lova ara-haisoratra ary ny fitsim-pitenenan’ny teny malagasy. Miainga amin’ny Rakibolana sy Rakipahalalan’ny Akademia Malagasy izy io.

1- Ny fiandohan'ny haisoratra malagasy: ny Baiboly

Ny boky voalohany nivoaka tamin’ny teny malagasy dia tsy hafa fa ny Baiboly. Tamin’ny taona 1830, nandika ny Testamenta Vaovao tamin’ny teny frantsay ireo misionera eoropeanina avy ao amin’ny Fikambanana Misioneran’i Londres (LMS). Tamin’ny 1835 no nivoahan’ny Baiboly manontolo. Mbola voamarina mandraka androany izany fifamatorana eo amin’ny Malagasy sy ny Kristianisma izany; izany no nahatonga anay hanome toerana ho an’ny literatiora kristiana malagasy ato amin’ity rakibolana ity, tsy noho ny hafanam-po diso toerana sanatria, fa ho fanomezam-boninahitra ny niandohan’ny teny voasoratsika sy ny haisoratsika.

Mazava ho azy fa tsy tera-drery ny teny malagasy. Teny Malay sy Sanskrit no fakany; tamin’ny taonjato faha-XI no avy ny teny arabo ka nitondra ny abidiany ho amin’ny fitenintsika. Tamin’ny faran’ny taonjato faha-19 anefa, rehefa tonga nitsidika ny Nosy Mena ny misionera anglisy, dia nomena abidy latinina ilay fiteny. Nanapa-kevitra ny Mpanjaka Radama fa handa ny litera dimy amin’ny abidy ho tsy misy ilana azy amin’ny teny malagasy: c, q, u, w ary x. Izany fahaizana mamaky teny sy manoratra izany no lovaintsika ankehitriny.

Raha tao ny tombontsoa nentin’ny fanjanahan-tany tandrefana anefa, dia eo koa ny voka-dratsy navelany tao an-tsain’ny Malagasy. Iza no Malagasy tsy mbola resin’ny “vary amin’anana”, fomba fiteny fampifangaroana teny vahiny amin’ny lahateniny amin’ny teny malagasy? Ny fanao toy izany, araka ny fantatsika, dia manokatra lalana malalaka ho amin’ny fampifagarohana fiteny; raha misy harenany tokoa io fifangaroana io, dia mampahantra ny fiteny koa.

Araka ny fanazavan’i Tpkv. Malala R. Rasoanirina, mpikambana ao amin’ny Akademia Malagasy, ao amin’ny theziny ho dokotera [2002], misy lesoka ny fitenintsika amin’ny lafin’ny fanehoana ny fihetseham-po sy ny fanondroana ny toe-javatra andavan’andro ary ny lafiny teknika. Andrianasolo Norbert, mpikambana feno ao amin’ny Akademia Malagasy, dia manazava fa avy amin’ny fanemoran’ny mpandidy ny teny momba ny fizotry ny asa ara-teknolojia amin’ny lafiny iray, ary noho ny fandavan’ny fokotany sasany tsy hizara teny izay mandrafitra ny kolontsainy izany toe-javatra izany[1]. Ny famoronana neolojika sy ny fanadihadiana momba ny fiteny dia toy ny rany sy vary ka tsy maintsy entina handresena ny lesoky ny fitenintsika.

[1] Resaka nifanaovana tamin’ny Jolay 2023, Tahala Rarihasina, Antananarivo.

2- Nahoana no hoe "Rakibolantsoa iainana"?

Izao vao miditra an-tsehatra ity rakibolana ity. Vokatry ny fiaraha-miasan’ny GESC (Groupe des Experts et Scientifique Consultants) sy ny Akademia Malagasy izany. Ny GESC dia sady fikambanana no faribolana manara-penitra. Ny misionany ? “Mandresy ny fahantrana eto Madagasikara amin’ny alalan’ny fahafenoan’ny fahasoavan’Andriamanitra[2]”. Naorin’i D. Rabarihoela Bruno (1946-2021), mpampianatra mpikaroka, mpiara-miasa akaiky amin’i Mama Nenilava, tamin’ny taona 1992 io fikambana io ; izy no mpandrindra ankapobeny ny Fihaonambem-pirenana izay nisy tamin’io taona io.

[2] Nadika avy tamin’ny sata ofisialin’ny GESC.

Olona tena tia tanindrazana i Dadatoa. Nametraka ny fototry ny asa leksikôgrafika tamin’ny sanganasany izy, tamin’ny fomba maro. Nampiditra konkordana tao anatin’ny bokin’ny Teny Fito fanorenana ny asa Fanehoam-panokanana an’i Mama Volahavana Germaine Nenilava izy. Ny Salamo sy haikanto [2010] dia ahitana famaritana maro momba ny teny literatiora. Ary nanao glossary natao handikana ny teny teknika frantsay amin’ny teny malagasy izy sy ny mpiara-miasa taminy. Noho io tantara leksikografika io, izay nahazo aingam-panahy avy amin’ireo teo aloha teo an- tsehatra ihany koa – anisan’izany ny Rajemisa Malagasy izany sy ny Littré frantsay-, dia nikatsaka ny hampanan-karena ireo sanganasa efa misy ny GESC, ao anatin’ny sanganasa iray izay mivelatra amin’ireto fizarana telo ireto: etimolojia, tantara literatiora, ary fitsipi-pitenenana.

Ho amin’izany, dia ireto vola manaraka ireto no nampiasaina:

• Ny Baiboly amin’ny teny malagasy;
• Ny fihirana FFPM;
• Ny literatiora nosoratan’i D. Rabarihoela Bruno, mifandraika amin’ny malagasy ary koa ny hira fitiavan-tanindrazana;
• Ny literatiora am-bava, toy ny kabary, araka izay azo atao;
• Ny asan’ny mpanoratra sangany, toa an-dry Rado, Dox, Ny Avana Ramanantoanina, J.-J. Rabearivelo, ary ilay mpanoratra tantara Auguste Rajaonarivelo.

Ny hevitr’izany rehetra izany dia ny hampitombo mandrakariva ny fahafantarantsika mpamaky an’Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fahalalantsika bebe kokoa ny teniny.

Ho voninahitr’Andriamanitra Ray sy Zanaka ary Fanahy Masina Irery Ihany!
Ny GESC.